Szpilman. Ciąg dalszy. O reportażu „Allegro ma non troppo” Bartosza Panka

Reportaż Bartosza Panka „Allegro ma non troppo” jest opowieścią o pamięci, która nigdy nie milknie całkowicie. Choć punktem wyjścia staje się zapowiedź musicalu o Władysławie Szpilmanie, ogłoszona przez jego syna Andrzeja w Polskim Radiu w styczniu 2026 roku, autor szybko prowadzi słuchacza znacznie dalej niż do historii artysty znanego z „Pianisty”. To przede wszystkim poruszający portret człowieka, który przeżył wojnę, ale nigdy naprawdę z niej nie wyszedł.

Andrzej Szpilman. Fot. z archiwum Bartosza Panka

Pankowi udało się stworzyć reportaż niezwykle subtelny formalnie. Narracja prowadzona jest spokojnie, z wyczuciem rytmu i ciszy. Sam reporter pozostaje obecny – tłumaczy konteksty, dopowiada szczegóły, prowadzi słuchacza przez kolejne warstwy historii, ale robi to dyskretnie, pozostawiając najważniejsze miejsce bohaterom i archiwalnym nagraniom. Szczególnie mocno wybrzmiewa głos samego Władysława Szpilmana. To jeden z wielkich atutów reportażu: możliwość usłyszenia człowieka, którego historia przez lata funkcjonowała przede wszystkim jako symbol.

Najciekawszy okazuje się jednak nie wojenny rozdział biografii pianisty, lecz to, co wydarzyło się później. Panek świadomie przesuwa akcenty. Ocalenie z Umschlagplatzu, ucieczka z getta, ukrywanie się podczas Powstania Warszawskiego czy dramat opisany w „Śmierci miasta” są oczywiście obecne, ale nie dominują narracji. Najważniejsze staje się pytanie: jak żyć po takim doświadczeniu? Jak wrócić do codzienności, muzyki, rodziny, pracy? I czy to w ogóle możliwe?

Andrzej Szpilman niechętnie mówi o wojennej historii ojca. To znamienne. Trauma w tym reportażu działa przede wszystkim poprzez przemilczenia, drobne gesty, codzienne nawyki. Syn wspomina ojca cierpiącego na depresję, zamykającego się na wiele dni w milczeniu. Mówi o gromadzeniu zapasów żywności – zachowaniu, które przejęło już kolejne pokolenie. Opowiada o poczuciu winy, które nigdy nie opuściło Władysława Szpilmana: o bólu, że przeżył, gdy pozostali z rodziny zginęli. To właśnie te fragmenty najmocniej uświadamiają, że wojna nie kończy się wraz z podpisaniem pokoju. Jej reperkusje rozciągają się na dzieci i wnuki.

Ogromną siłą reportażu są także wspomnienia Ireny Santor i Krzysztofa Jakowicza. Santor opowiada o Szpilmanie z czułością. Przypominał człowieka, który mimo niewyobrażalnego ciężaru chciał być potrzebny, pogodny, radosny. To niezwykle ważny kontrapunkt wobec wojennej biografii. Szpilman nie został zamknięty w roli „ocalonego z getta”. Był przecież jednym z najważniejszych ludzi polskiej muzyki powojennej – kompozytorem przebojów, które śpiewała cała Polska. Paradoksalnie właśnie tych „lekkich” piosenek trochę się wstydził. A przecież utwory takie jak „Tych lat nie odda nikt” czy „Ja jestem twoja” stały się częścią zbiorowej pamięci. Panek bardzo trafnie pokazuje ten rozdźwięk między sztuką wysoką a muzyką popularną, między pianistą światowego formatu a człowiekiem piszącym po kilka piosenek dziennie dla radia.

Ważny jest także motyw muzyki jako ratunku. Pisanie i komponowanie jawią się tutaj niemal jako forma terapii, sposób na oswojenie świata po katastrofie. Gdy Szpilman odchodzi z Polskiego Radia i zakłada Kwintet Warszawski, odzyskuje możliwość grania „na serio”, koncertowania na wielkich scenach świata. Zresztą Szpilman grał do 75. roku życia na największych scenach, przy najbardziej licznej publiczności.

Bartosz Panek bardzo umiejętnie buduje atmosferę intymności. Rozmowa z Andrzejem Szpilmanem przeciąga się do trzeciej nad ranem, bo – jak słyszymy – najlepiej głos brzmi wieczorem… To drobny detal, ale właśnie z takich szczegółów zbudowany jest ten reportaż. Nie z wielkich tez, lecz z uważności. Z kolekcji krawatów. Z opowieści o domu w alpejskiej wiosce. Z historii o szkolnej lekcji, podczas której młody Andrzej po raz pierwszy publicznie powiedział kolegom, że jest Żydem. To właśnie te pozornie małe momenty nadają opowieści głębię i prawdę.

„Allegro ma non troppo” jest reportażem niezwykle dojrzałym. Nie tylko przypomina postać Władysława Szpilmana, ale przede wszystkim pokazuje cenę ocalenia. Uświadamia, że można stworzyć szczęśliwą rodzinę, koncertować na największych scenach świata, komponować muzykę i jednocześnie nigdy do końca nie uwolnić się od wojennego doświadczenia. Bartosz Panek stworzył opowieść mądrą, pełną empatii i bardzo potrzebną – reportaż o pamięci, która trwa dłużej niż życie.

Na koniec chciałabym powrócić do musicalu o Szpilmanie. Broadway, na który musical ma finalnie trafić, pozwoli poznać Go całemu światu! Syn kompozytora mówi o selekcji dokonanej spośród kilkuset piosenek ojca, wreszcie o dwudziestu sześciu utworach wybranych i opracowanych przez Simona Lee – światowej klasy aranżera, który zachwycił się muzyką Szpilmana. Ta zapowiedź wybrzmiewa jak coś więcej niż kolejny projekt artystyczny. To symboliczne dopisanie dalszego ciągu do historii człowieka, którego świat znał głównie jako bohatera wojennej opowieści.

Bartosz Panek tym reportażem przypomina, że Szpilman był także kompozytorem niezwykłej lekkości, melodii i emocji – twórcą muzyki, która przetrwała dekady i wciąż potrafi poruszać. Być może właśnie dzięki musicalowi jego piosenki ponownie wybrzmią na światowych scenach, a nowa publiczność odkryje w nim nie tylko ocalałego z getta, ale przede wszystkim zachwycającego artystę. I może właśnie w tym kryje się najbardziej poruszający sens tego reportażu: że po latach ciszy muzyka Władysława Szpilmana nadal trwa – żywa, potrzebna i gotowa, by wybrzmieć na nowo. Bilety na musical w reżyserii Thoma Southerlanda, który na początek będzie można zobaczyć w Anglii, już można kupować!

Współpraca: Joanna Bogusławska. Wsparcie dokumentacyjne: Bożena Navicka

Posłuchaj reportażu Bartosza Panka na stronie podcastowej PR „Allegro, ma non troppo” – reportaż Bartosza Panka – Reportaże i dokumenty Polskiego Radia – podcast Polskiego Radia

Autorka recenzji: Joanna Bachura-Wojtasik

This website uses cookies

We inform you that this site uses own, technical and third parties cookies to make sure our web page is user-friendly and to guarantee a high functionality of the webpage. By continuing to browse this website, you declare to accept the use of cookies.