Na początku była…cisza – czyli dlaczego powstała Audionomia

Wielki  Arvo Pärt powiedział kiedyś, że w ograniczeniach rodzą się najlepsze rzeczy. Trudno się z tym nie zgodzić, patrząc chociażby na początki Audionomii.

Była wczesna wiosna 2020 roku. Świat znalazł się w sytuacji krytycznej. Pandemia COVID-19 wywróciła nasze życie do góry nogami. Autorzy reportaży radiowych podobnie jak fryzjerzy czy fizjoterapeuci nie mogli wykonywać swojej pracy – pracy, która związana jest z bliskim kontaktem z rozmówczynią/rozmówcą. Wprawdzie szybko nauczyliśmy się nagrywać zdalnie, ale większość z nas miała poczucie, że zebrany materiał jest zaledwie namiastką tego, co można uzyskać w bezpośrednim kontakcie z osoba, o której losie opowiadamy. Właśnie ów „brak” – niemożność usłyszenia niuansów głosu a także tych wszystkich dźwięków, które tworzyły przed pandemią nasze prywatne audiosfery – stał się tematem projektu Kasi Michalak i Magdy Świerczyńskiej-Dolot pt. „Nie słyszę”. Zaczęło się od telefonu Magdy, w którym podzieliła się z Kasią potrzebą dokumentowania tego niesamowitego czasu. Podczas rozmowy narodził się pomysł, aby poprosić ludzi z Facebooka o nadsyłanie miniatur audio, mówiących o dźwiękach, które zniknęły z ich życia w czasie kwarantanny, a za którymi autor/-ka miniatury tęskni. Zgodnie z naszym przeczuciem – opowieść o konkretnym dźwięku zawsze niosła ze sobą więcej; opowiadała o życiu autora/-ki, o stanie jego/jej emocji. Nadesłane miniatury umieszczałyśmy w skromnej witrynie www.nieslysze.pl. Po kilku miesiącach, gdy mogłyśmy już się spotkać, na podstawie miniatur zrealizowałyśmy w Radiu Lublin reportaż „Nie słyszę”.

Ów pandemiczny projekt uświadomił nam, jak bardzo dźwięk buduje nasze połączenie ze światem, ale  również to, że nie został dotąd wypracowany język mówienia o audio. Po prostu słyszymy coś i tyle. Dzięki sukcesom projektu na festiwalach Prix Europa (nominacja) oraz Prix Bohemia (I miejsce w kategorii Digital Media), uwierzyłyśmy, że nasz przekaz jest uniwersalny i w jakiś sposób atrakcyjny – tym bardziej, że żyjemy w czasach zwrotu audiocentrycznego.

Trzeba tu dodać, że w środowisku reportażystów radiowych już dawno rozmawialiśmy o potrzebie promocji zarówno gatunku, jak i dźwiękowego tworzywa. Śniła nam się nawet wspólna platforma gromadząca  najlepsze reportaże ze wszystkich rozgłośni PR. W czasach wielkiej popularności literatury non-fiction, przebywanie w niszy (na którą skazywały nas rodzime rozgłośnie) było szczególnie przygnębiające. Tym, co przelało czarę goryczy, było położenie, w jakim znalazły się media publiczne po roku 2015.

Istnienie regularnie spotykającego się na seminariach i festiwalach środowiska dokumentalistów radiowych było jednym z tych czynników, który pomagał przetrwać reportażowi rozmaite reformy mediów publicznych, które wprowadzała każda kolejna władza. Niestety, kryzys który nastąpił na początku trzeciej dekady wieku mógł doprowadzić (i w zasadzie doprowadził) do rozpadu naszej społeczności. Wiele znakomitych autorek i autorów odeszło z rozgłośni Polskiego Radia, nie mogąc zgodzić się na ograniczenie wolności słowa i personalne nękanie. W tej grupie znalazła się Magda Świerczyńska-Dolot (Radio Gdańsk).

Do powołania Fundacji – pierwszej w Polsce organizacji promującej reportaż dźwiękowy oraz dźwięk pozamuzyczny jako narracyjne tworzywo – dojrzałyśmy wiosną 2021 roku. Od początku myślałyśmy o trzech formułach działania: edukacyjnej (praca u podstaw z najmłodszymi słuchaczami), eventowej (konferencja i konkurs), popularyzatorskiej (własny portal). Zależało nam, aby organizację współtworzyli badacze dźwięku z uczelni wyższych. Chcieliśmy wypracować język rozmowy o audio a także zrobić wszystko, by reportaż i dokument dźwiękowy był obecny w świadomości odbiorców kultury tak jak dzieje się to w przypadku literatury non-fiction czy dokumentu filmowego.

O pomyśle projektu opowiedziałyśmy głośno podczas Ogólnopolskiego Seminarium Reportażystów w Tykocinie. Był wieczór przy ognisku, bliskość natury, spokój i…księżyc w pełni, który, jak się okazało, zwykł nam później towarzyszyć w momentach przełomowych decyzji. Niemal wszyscy uczestnicy spotkania przyjęli pomysł z entuzjazmem, wielu jednak powątpiewało, czy bez finansów i jakiegokolwiek zaplecza uda nam się rozkręcić przedsięwzięcie. Dla nas jednak nie było odwrotu! Fundację powołałyśmy w lipcu 2021 roku w Gdańsku. Jej pierwszy Zarząd i Radę tworzyli oprócz Magdy i Kasi: Agnieszka Czyżewska Jacquemet, Agnieszka Walewicz, Joanna Bachura-Wojtasik, Bartosz Panek, Anna Dudzińska i Hanna Bogoryja Zakrzewska. Naszą kapitanką została Magda Świerczyńska-Dolot.

Pierwsza Ogólnopolska Konferencja Reportażu Dźwiękowego „Audionomia 2022” odbyła się w Gdańsku i była spełnieniem naszych najskrytszych marzeń. To wtedy utwierdziliśmy się w przekonaniu, że coroczne spotkania, warsztat, wykłady i Konkurs na najlepszy reportaż dźwiękowy są naszemu środowisku- bardzo wtedy rozproszonemu- po prostu potrzebne. Do Nadbałtyckiego Centrum Kultury zjechali pasjonaci dźwięku z całej Polski. Prawie sto osób w różnym wieku, z różnym doświadczeniem, oczekiwaniami i potrzebami. Wszyscy mieliśmy ogromną potrzebę zwykłego…bycia razem.

Pamiętacie? Nowych ludzi, nowe twarze. Podcasterzy, studenci, animatorzy kultury. Audionomia już wtedy udowodniła, że reportaż dźwiękowy musi wyjść poza ramy i mury instytucji Polskiego Radia. Słuchanie buduje wspólnotowość, reportaż trzeba oddać światu. Do czasów pierwszej Konferencji reportażyści radiowi spotykali się jedynie w Polskim Radiu, na corocznych seminariach. Budowaliśmy od lat nieco hermetyczne środowisko, przez co wiele osób spoza reportażystów Polskiego Radia miało problem z samą definicją reportażu. Bo gdzie mieli ją poznać? Jak mieli zbliżyć się do sztuki i gatunku, skoro przez lata mogli go „oglądać” jednie za szybą? Zatem niewątpliwym i dla nas najważniejszym sukcesem pierwszej Konferencji było właśnie to: budujemy nowych słuchaczy, zaczynamy promować reportaż poza środowiskiem reportażystów, rozmawiam o gatunku, budujemy wokół niego krytyczne myślenie. Do tej pory nikt w ten sposób nie myślał. Musiała pojawić się Audionomia….

W 2022  roku w sali mieszczańskiej NCK-u słuchaliśmy dziesięciu nominowanych w Konkursie „Audionomia Award” reportaży. W jury zasiedli: Małgorzata Żerwe, Anna Dudzińska, Artur Giordano, Kinga Sygizman i Tomasz Man. Nie bez powodu już przy pierwszej edycji Konkursu wybraliśmy do jury osoby, które reprezentują różne światy, reportażystki, ale i realizatora, reżysera słuchowisk i wykładowczynię akademicką. Te różne sposoby nasłuchiwania świata i słuchania reportaży były dla nas bardzo istotne. Zaczęliśmy przecież poszukiwać nowych rozwiązań….

Nagrodę główną Audionomia Award otrzymał Piotr Pawlak za audycję „Las”! Jury podkreślało, że „Las” to poruszający dokument naszego czasu opowiedziany w sposób nieprzekładalny na inny niż akustyczny język mediów.

Nagrodę Audionomia Sound Design za artystyczne walory dźwiękowe związane z audialnością utworu i jego produkcją otrzymali ex aequo: Agnieszka Szwajgier za audycję „Chellenger” oraz Mariusz Kamiński za audycję „To ostatnie takie trio”. Jury zwróciło uwagę na dynamizm „Chellengera”, podkreślając brawurową realizację opowieści z pogranicza reportażu i słuchowiska. Z kolei w „To ostatnie takie trio” autor namalował dźwiękiem autentyczny obraz wiejskiej społeczności, pośród której rozgrywa się  dramat pojedynczego człowieka.

Pozaregulaminową Nagrodę Specjalną  im. Krzysztofa Wyrzykowskiego, ufundowaną przez rodzinę reportażysty, dla twórcy reportażu społecznie zaangażowanego, w którym słychać bliskość z bohaterem otrzymała Joanna Sikora za audycję „To nie musi być smutna historia”. Gala wręczenia nagród odbyła się w Centrum Św. Jana w Gdańsku.

Audionomia 2022 składała się z wykładów, warsztatów o muzyce w reportażu, spaceru śladami kobiet po gdańskiej stoczni, spotkania ze słuchowiskiem, warsztatów z Gabrielą Hermer z berlińskiego radia RBB oraz wielu – tak bardzo nam wszystkim potrzebnych – godzin rozmów.

W 2022 roku wysłaliśmy do świata iskierkę, która z biegiem czasu stała się ogniem, który z roku na rok podgrzewa naszą potrzebę organizacji kolejnych Konferencji i wydarzeń.